كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّه وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ( 1 ) . عبد اللَّه عباس و ضحاك گفتند : اماتت اول در اصلاب آباست ( 2 ) آنگه كه نطفه بودند ، و اماتت دويم در دنيا . و احياء اول در دنياست براى تكليف و احياء دويم در قيامت است براى ثواب و عقاب . و قول اول ، مذهب ماست ( 3 ) و مذهب اصحاب الحديث و مشايخ معتزله ، و قول دوم مذهب اصحاب نجار است . و اين آيت كه ما در اوايم ، دليل صحت مذهب ما كند ، لقوله : * ( أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ ، ) * براى آن كه اماتت نباشد الا عن حياة ، چه اماتت ، بميرانيدن بودن و اين الا از حيات نبود . و نطفه را اگر چه بر سبيل مجاز « موات » خوانند ، لفظ اماتت صورت نبندد و نه نيز لفظ « احياء » در خلق حيات اول بار ، بل احياء در حق مردگانى گويند كه در ايشان حيات بوده باشد ، آنگه زايل شده . در ( 4 ) احياء با زنده كردن ( 5 ) بود و اين اظهار ( 6 ) لايق نيست ، چه ( 7 ) به مذهب اول كه قول ماست و اصحاب حديث . و به آيت سورة البقرة استدلال نتوان كردن بر اين اصل ، براى آن كه گفت : . . . وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ( 8 ) . . . ، و هى جمع « ميت » ، و ميت آن باشد كه در او حيات نباشد . مراد آن است كه شما در ارحام [ 128 - پ ] امهات و اصلاب آبا جماد بودى ، من احيا كردم شما [ را ] ( 9 ) چون اموات گفت ، به نسبت آن احيا گفت ، و هر دو مجاز است . و در آيت ما ، اماتت و احيا گفت . پس اين آيت دليل است و آن آيت دليل نيست . * ( فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا ، ) * ما به گناه خود اعتراف داديم . * ( فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ ، ) * ما را رهى گشت ( 10 ) و ممكن هست كه ما را با دنيا برند تا ما عمل صالح كنيم و عذرى خواهيم و تلافى كنيم ؟ نظيره قوله : . . . هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ ( 11 ) . اما سؤال گور : بيرون آن كه اين آيت دليل است بر او ، اخبار بسيار است از طريق ما و طريق اصحاب الحديث به حد تواتر رسيده ، و در آن حال باشد اين سؤال كه مرده

--> ( 1 ) . سورهء بقرة 2 آيه 28 . ( 2 ) . گا ، آد ، افزوده : يعنى در پشت پدران . ( 3 ) . گا ، آد : اماميه است . ( 4 ) . ما ، لا : چه ، آد : و . ( 5 ) . با زنده كردن / باز زنده كردن با ادغام دو حرف همجنس . در نسخهء اساس « ز » دوم با قلمى ديگر بعدها افزوده شده است . ( 6 ) . ما : به ظاهر ، گا ، لا : ظاهر . ( 7 ) . آج ، گا ، لا : جز . ( 8 ) . سورهء بقرة 2 آيهء 28 . ( 9 ) . در اساس با قلمى متفاوت از متن افزوده شده است . ( 10 ) . آب : به آن گشت ، ما ، گا ، لا ، آد : هست . ( 11 ) . سورهء شورى 42 آيهء 44 .